Советскай Союз Геройа
Федор Кузьмич Попов
(1921 - 13.10.1943)
(1921 - 13.10.1943)
Днепр тымныы долгуннарын
Туоруур саха уола,
Тула ууга бырдааттанар
Ардах буулдьа суола.
Туораан, ньиэмэс окуопатын
Күдэн-таһаан тэбэр,
Өстөөх үөрэ куоппатын диэн,
Кэрдэр, кимэн киирэр.
Ахта өстөөх пулемета,
Өлүк — кини тула,
Онно аргыый сыылан үөмтэ
Саха туйгун уола.
Мэҥэ улууһунааҕы Баатара нэһилиэгэр, 1921 сыллаахха кыһыҥҥы Ньукуолун ааһыыта, түптэлэс тымныы түһэн турдаҕына, Кууһума уонна Боккуойа Поповтар уол оҕоломмуттара. Кинини Сүөдэр диэн сүрэхтээбиттэрэ.
Кууһумалаах 1930 сыллаахха колхозка киирбиттэрэ. 9 сааһыттан ыла Сүөдэр колхоз бары үлэтигэр улахан дьону кытта тэбис-тэҥҥэ үлэлэспит. Кини оскуолаҕа Сыҥаһалаах диэн алаастан сатыы сылдьан үөрэммит. Федор оскуолаҕа 1931 сыллаахха үөрэнэ киирбит. Үөрэнэр оскуолата кини олорор алааһыттан 7 км. сиргэ турар эбит. 1934 сыллаахха мин дьонум, бастакы кылааска үөрэнэр кыыстарын үрдүттэн көрө сылдьаары, Баатара сэттэ кылаастаах оскуолатыгар остуорастыы Өргөннөөхтөн көһөн кэлбиттэр. Бастаан бэйэтэ, онтон аҕата ыалдьан уол, 6-с кылааска үөрэнэ сылдьан, оскуолаттан уурайбыт.
Федор эт-хаан өттүнэн кыанар дьулуурдаах буола улааппыт. Оҕолору кытта күрэстэстэҕинэ сүүрүүгэ, харбааһыҥҥа, сахалыы көрүҥнэргэ, ордук ыстаҥаҕа , куобахха тэнҥээҕин булбат эбит.
Ити курдук, үлэҕэ-булка буһан-хатан, сүрдээх сүрэхтээх, бэйэтин кыанар, тулуурдаах, булгуруйбат модун санаалаах уол буола улааппыт.
15 сааһын туолуута уол колхоз олоҕор кыттыһан үлэлээн барар.Үөлээннээхтэрэ кэпсииллэринэн ликбез учууталын куурсун бүтэрэн кулуупка киэһэ улахан дьону мунньан ааҕарга-суруйарга үөрэтэр эбит.
Онтон, дьону сатаан ылыннарар тыллаах – өстөөх эдэр киһини агитаторынан аныыллар. Оччотооҕуга Баатараҕа күүскэ сайдыбыт драмкуруһуокка кыттар, онно Сүөдэр сценаҕа быстах оруолларга киирэн тахсар эбит.
1940 сыллаахха, кураан сыллар саҕаланан эрдэхтэринэ, 19 саастаах Сүөдэр Попову “Октябрь" колхоз биригэдьииринэн ананар. Оччолорго сир, суол оҥоһуута күүскэ барбыт кэмигэр Федор хонуу үлэтин биригээдэтин салайа сырыттаҕына, Сэрии буолбут сураҕа кэлэр.
1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Гитлер баһылыктаах фашистскай Германия Советскай Союзка сарсыарда 4 чааска уоран сэриинэн саба түспүтэ. Ол сайын үлэни кыайар үгүс эр дьон фроҥҥа аттаммыттара. Онуоха эбии, алдьархайдаах уот-кураан сатыылаан, алаастар, өтөхтөр күөх ачаларын аһыҥа көрүөх бэтэрээ өттүгэр кубарыччы салаабыта, бурдугу өрүһүйээри бааһыналары тула дириҥ ханаабалары хаһар кыһалҕа тирээбитэ. Сүөдэр, күнүстэри-түүннэри эргиччи кэриэтэ сылдьан, дьону кытта сүбэлэһэрэ, туох баар оҕону-дьахтары аарыма кырдьаҕастарга тиийэ үлэҕэ туруорара. Сүөдэр аҕата ол сайын өлбүтэ. 1942 сыл бэс ыйын бүтүүтүгэр Сүөдэр бэбиэскэ туппута, сэриигэ аттаммыта.
Кини ол сайын Пермь куорат аттыгар байыаннай үөрэххэ сылдьыбыта. Кинилэри хайыһардьыт-автоматчик буоларга бэлэмниир сындылҕаннаах дьарыктар саҕаламмыттара.
Сүөдэр ахсынньы саҥатыгар чысхааннаах тыалга тымныйан госпитальга киирбитэ. Онно түөрт аҥар ый сытан бииргэ үөрэммит дьонуттан быстан хаалбыта. Свердловскай уобаласка ыйтан ордук, байыаннай лааҕырга үөрэтэн баран, фроҥҥа ыытыллар.
1943 сыл күһүнүгэр, советскай сэриилэр тэтимнээх кимэн киириилэрин тохтотоору, өстөөх олус тоҕоостоох уу кирбиитин туһанар туһугар, Днепр өрүс арҕааҥы үрдүк кытылын күүскэ бөҕөргөппүтэ, арҕаа диэки 40-ча километрга тиийэ тайаан сытара. Орел куорат аттынааҕы кыырыктаах кыргыһыылар кэннилэриттэн, 81-с дивизия сибиэһэй күүстэри эбинэн баран, балаҕан ыйыгар 61-с армия састаабыгар киирбитэ. Ити кэмҥэ Федор Попов фроҥҥа кэлбитэ уонна 81-с дивизия 467-с полкатын бастакы батальонун 3-с ротатыгар рядовой саллаат этэ. Дивизия сэриилэһэ-сэриилэһэ Днепргэ тиийэн кэлбитэ, өстөөҕү өрүс хаҥас кытылыттан киэр үүрбүтэ. Өрүс уҥа кытылыгар бөҕөргөтүнэр бокуой биэрбэт туһугар, дивизия командованиета Днепри тиийээт да, тута туоруурга быһаарыммыта.
Федор Попов баар 3-с стрелковай ротата өрүһү туоруу охсор бирикээс ылбыта. Сарсыарда халлаан саҥардыы суһуктуйан эрдэҕинэ, өрүскэ хойуу туман түспүтэ. Өрүһү туорааһын саҕаламмыта. Днепри туорааһыҥҥа Ф.К.Попов бэйэтин хорсун, бигэ сорунуулаах уонна эр санаалаах байыас быһыытынан көрдөрөр. Өстөөх, бэйэтигэр табыгастаах кирбиигэ бөҕөргөтүнэ сытан, артиллерия, миномет дохсун уотунан уонна салгынтан буомбалаан Черниговскай уобалас Любечскай оройуонунааҕы Любеч бөһүөлэгиттэн арҕаа диэки өттүгэр, биһиги подразделениеларбыт Днепр уҥуор кытылыгар туоруулларыгар ханнык да кыаҕы биэрбэтэҕэ. Ф.К.Попов өлөрүн кэрэйбэккэ ууга ыстанан, Днепр уҥа кытылыгар харбаан туоруур, бастакынан өстөөх траншеятыгар ойон киирэр, автомат уотунан уонна илиинэн киирсиигэ өстөөх 23 саллаатын уонна офицерын сууһарар, немец ручной пулеметун харбаан ылан, хардары атаакалаан эрэр өстөөх пехотатын утары дохсун уоту арыйар, онон өрүс уҥа кытылыгар ротата туорууругар кыах биэрэр.
1943 сыл алтынньы 3 күнүн былаһын тухары, өстөөх артиллерия уонна авиация уоттара хаххалааһынынан, биһиги өрүһү туораан тахсыбыт подразделениеларбытыгар баһыйар ахсааннаах күүһүнэн 9 төгүл хардары атаакалаабыта. Стрелковай рота төгүрүйүллэр куттала үөскээбитигэр Ф.К.Попов уоту аһа сыппыт позициятын уларыта охсон, автоматтаах уонна өстөөхтөн былдьаан ылыллыбыт ручной пулеметтаах, хардары атаакалыыр пехота ойоҕос өттүгэр киирбитэ уонна автомат, ручной пулемет уотунан атааканы төттөрү охсубута, өстөөх 50-ча саллаатын, офицерын кырган атаакалааччыларга улахан сүтүгү таһаарбыта. Онон кини биһиги подразделениеларбыт Днепр уҥа кытылыгар туоруулларыгар көмөлөспүтэ. Днепри туорааһын кэнниттэн саха ньургун буойуна өссө хас да сууккаҕа хорсуннук сэриилэспитэ. 467-с стрелковай полката Глушец дэриэбинэ туһаайыытынан кимэн киирбитэ уонна ити нэһилиэнньэлээх пууну босхолообута.
Кыргыһыы биир будулҕаннаах күнүгэр Федор Попов баар бастакы батальона иннин диэки баара-суоҕа 200-250 метри сыҕарыйбыта. Сүтэрбит позицияларын төттөрү ылаары, фашистар күүстээх артиллерийскай, авиационнай бэлэмнэнии кэнниттэн, хас эмэ төгүл хардары атаакаҕа киирбиттэрэ. Итинник биир кырыктаах хардары атааканы төттөрү охсуу кэмигэр 1943 сыл аттынньы 11 күнүгэр Ф.К.Попов ыараханнык бааһырбыта, итиэннэ алтынньы 13 күнүгэр медсанбакка сырдык тыына быстыбыта.
Днепр өрүһү туорааһыҥҥа командование бойобуой сорудахтарын туйгуннук толоруу уонна онуоха көрдөрбүт хорсунун уонна геройдуу быһыытын иһин Ф.К.Поповка, "Кыһыл Көмүс Сулус” медаль уонна Ленин орденын туттаран туран, Советскай Союз Геройун үрдүк аата ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынан 1944 сыл тохсунньу 15 күнүгэр, өлбүтүн кэннэ, иҥэриллибитэ.
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин 1944 сыл тохсунньу 15 күнүнээҕи ыйааҕынан, өстөөҕү утары командование бойобуой сорудаҕын уһулуччу хорсуннук толорбутун иһин кыһыл армеец Федор Кузьмич Поповка, өлбүтүн кэннэ, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа үрдүк аат иҥэриллибитэ. Кини сахалартан бастакынан бу маннык үрдүк наҕарааданан бэлиэтэммитэ.
Попов, Леонид Андреевич.
Советскай Союз Геройа Федор Кузьмич Попов / Леонид Попов, Софрон Данилов. - Якутскай : Саха АССР Госиздата, 1944. - 61, [1] с.
Попова-Филатова, Марфа Петровна.
Убайым Сүөдэр - бар дьонун сүрэҕэр : [ахтыылар] / Марфа Попова-Филатова ; [редактор В. Р. Попов ; аан тыл автордара: В. И. Птицын, Е. А. Архипова]. - Москва : Востокиздат, 2005. - 163, [1] с.
Дорогой бессмертия : судьба 26-ти призванных из II Батаринского наслега в документах : [воспоминания] / составители: О. Е. Дмитриева, А. Дмитриева, А. Николаева, А. Николаев. - Якутск : ИЦ НБ РС(Я), 2021. - 1 файл (62, [1] с.
Аржаков, Степан Степанович Мэҥэ-Хаҥалас үтүөкэн дьоно / С. С. Аржаков. - Дьокуускай : Сахаполиграфиздат, 2001. - 134 с.
Герои-якутяне [Изоматериал] : фотооткрытки [[комплект открыток]]. - [Б. м. : б. и., 20--]. - 1 обл. (30 отд. л.) : цв. портр.
Пестерев, Владимир Ильич
История Якутии в лицах / Владимир Пестерев. - Якутск : Бичик, 2001. - 462 с.
Бастаан кини уҥуоҕун Белоруссия Гомельскай уобалаһын Глушец дэриэбинэтигэр кистээбиттэрэ. Онтон Лоевскай оройуонун Деражичи дэриэбинэтигэр бырааттыы көмүүгэ көһөрөн харайбыттара.
Бырааттыы көмүү.
Деражичи бөһүөлэгэ, Лоевскай оройуон, Белоруссия
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр охтубут буойуннарга аналлаах монумент.
Майа бөһүөлэгэ
"Днепр иһин кыргыһыыга " өлбүт буойуннар пааматынньыктара. Лоев куорат, Гомельскай уобалас, Белоруссия
Дьокуускай к. 20 №- дээх орто оскуолата Советскай Союз Геройа Ф. К. Попов аатын сүгэр.
Герой боруонса бюһун Байкалов аатынан совхоз дьаһалтата бэлэхтээбитэ. Бюст оскуола таһынааҕы сквергэ турар.
Offline Website Software